GAGAUZLAR BOŞANMA, EVLAT EDİNİLEN ÇOCUKLAR VE DİĞER MİLLETLERDEN EVLİLİKLER KONUSUNDA NE DÜŞÜNÜYORLARDI?

Yetişkinler, özellikle de yaşlılar, modern Gagauzlar arasında nesilden nesile aktarılan geleneksel aile değerlerinin giderek değiştiğinden ve bu değişikliklerin ne yazık ki iyi yönde olmadığından sıklıkla şikayetçidir.

Muhataplarımla geçmiş ve şimdiki zaman hakkında konuşurken, kahramanlarımdan, büyükbabalarımdan ve büyükannelerimden, mevcut  dönemin gençleri evlilik ilişkilerine hiç değer vermediklerini, evlendiklerini, boşandıklarını, yeniden evlendiklerini ve çocuğun travmatize olduğunu defalarca duydum. “Ama bu daha önce böyle olmazdı,” yaşlılar başlarını salladılar ve sitemle iç çektiler. Peki Gagauz halkı gerçekte boşanmalarla nasıl baş ediyordu?

Aklınıza takılan bir soru varsa cevabı arayalım!

Çadir-Lunga, geçen yüzyılın 70’leri. Alena Vasilioglo arşivinden fotoğraf

Bu konuyu araştırırken de başka türlü konular için birden fazla kez başvurduğum V. Moşkov’un notları bu sefer bana yardımcı olmadı. Bu nedenle geçmişteki Gagauz halkının yaşamı, yaşam tarzı, kültürü ve gelenekleri hakkında da araştırma yapan çağdaşlarımızın bilimsel araştırmalarına yöneldim. Ve bu konuyla ilgili oldukça ilginç bilgiler, Andrei Şabaşkov’un (şimdi merhum) “Gagauz: halkın akrabalık ve köken terimleri sistemi” adlı bilimsel çalışmasında bulundu. Sonra ise yazara dönelim.

1970’lerde nüfusu en az beş bin kişiden oluşan büyük Gagauz köyü Dimitrovka’da ortalama birkaç yılda bir boşanmaların meydana geldiğini ve bunun bir sansasyon, sıra dışı bir olay olarak değerlendirildiğini söylüyorlar; köylüler arasında çok sayıda söylentiye konu oldu. Günümüzde her ne kadar tüm aileler iyi yaşamıyorsa ve çoğu zaman karı koca aynı evde bile yaşamıyor olsa da, resmi boşanma çok nadiren söz konusudur.

Dahası, yazar şöyle yazıyor: O zaman bile, eşler birkaç yıl birlikte yaşamadıklarında aile gerçekten dağıldı.

“Köyden gelen eşler veya komşu köylerden eşler arasındaki boşanmalar özellikle nadirdir (örneğin, koca Gagauz, karısı da komşu köyden Bulgar). Eğer boşanmalar olduysa, bu daha çok 20. yüzyılın ikinci yarısında çalışmak için Kuzey’e gittiklerinde aynı anda getirilen Rus eşlerde oluyordu. Bu kadınlar Gagauz ortamında kök salmadılar ve neredeyse hepsi evlerine geri döndüler – çünkü “kültür çok farklı”.

Bir kişi evli ve boşanmışsa, bu onun gelecekteki yaşamının tamamı üzerinde olumsuz bir iz bırakırdı; Andrei Şabaşkov, boşanma koşulları ne olursa olsun otoritesinin düştüğünü yazıyor. İkinci seferde, boşanmış Gagauzlar genellikle ya yaşlı bir hizmetçiyi ya da kendi köylerinden olmayan, hatta çoğu zaman farklı bir milletten, Gagauzlara yakın bir kültüre sahip boşanmış bir kadını eş olarak alırlar. Bunlar arasında Rusların ve diğer bazı gelinlerin aksine Gagauzların çevresine yerleşen Bulgarlar, Moldovalılar ve hatta Ukraynalılar da vardı.

Çadır-Lunga düğünü, geçen yüzyılın 50’li yılları. Alena Vasilioglo arşivinden fotoğraf

Bununla birlikte, Gagauz kadınlarının diğer ulusların temsilcileriyle evlilikleri, Gagauz erkeklerine göre daha nadir olmasına rağmen, kural olarak daha başarılıydı: “Ataerkil” değerlerine göre büyüyen, gösterişsiz bir Gagauz kadını, eğer koca çoğu kültürde bu rakamın asgari gerekliliklerini karşılıyorsa, ev dışındaki koşullarda da başarılı bir şekilde kök salmıştır.

Yazar aynı zamanda, başlatan kadın olsa bile boşanmaların kayıtsız şartsız kınandığının söylenemeyeceğini de yazıyor. Kamuoyunda, bir kadının boşanmaktan ziyade, temel görevlerini yerine getirmeyen ve/veya saygın bir erkeğin ahlaki karakterine uymayan namussuz bir kocayla yaşamaya devam etmesinin daha kötü olduğuna inanılıyordu.  Dolayısıyla bugün, “atalarının anısını lekelememek” için Gagauz kadınının boşanma isteğini ifade etme “manevi hakkına” sahip olmadığını söylemek en azından yanlıştır.

Aaretlik nedir ve önceki evliliklerden olan çocuklara ne olduyordu?

Andrey Şabaşkov’un yazdığı gibi, Gagauzlarda “hiç kimse yalnız yaşamayacak” olduğundan, insan varoluşunun temel değeri aile hayatının değeriydi ve öyledir, dolayısıyla bir dul, gerekli koşulları yerine getirdikten sonra Erkek için ortalama bir yıl, kadın için üç yıl süren yas, yeniden evlenen eşlerden birinin veya her ikisinin de ilk evliliğinden olan çocukları otomatik olarak evlat edinilir.

Gagauzlar arasında kız ve erkek olmak üzere cinsiyet ayrımı yapılmaksızın evlat edinilen çocuğun genel adı “aaretlik”tir. Gagauzların dediği gibi, ister oğul ister kız olsun, “bu kesindir.” Bazı dil sistemlerinde ise tam tersine cinsiyet kategorisinin dışında düşünülmeyen bazı canlı ve insan kategorilerinin cinsiyete göre farklılaşmaması, Türk dilleri için yaygın bir olgudur.

Ceadir-Lunga, 80’lerin başı. Alena Vasilioglo arşivinden fotoğraf

“Aaretlik” kavramının zıttı “ikincilik” veya “aradan uşaklar” – yine cinsiyet ayrımı yapılmaksızın “anne-babanın ikinci evliliğinden ortak çocuğu”dur. Aynı zamanda, L.A. Pokrovskaya tarafından verilen bu kelimenin çevirisi şüphelidir – Şabaşkov, “üvey kardeş” (kelimenin tam anlamıyla “ikincil”) diye yazıyor.

İkinci evlilikte evlat edinilen çocuklar için kullanılan diğer bir terim de “gelmä uşak”tır (kelimenin tam anlamıyla “kim geldi” (çocuk) veya “getirilmä uşak” (kelimenin tam anlamıyla “getirildi” (çocuk), iki kategoriye ayrılır: “gelmä (getirilmä) anasınnan” – “annesiyle birlikte gelen”, “annesi tarafından getirilen” ve “gelmä (getirilmä) bubasınnan” – “babasıyla gelen”, “babası tarafından getirilen”.

Alena Vasilioglo arşivinden fotoğraf

Gelenek olarak, kocanın yakın akrabalarının çocuğu, daha çok erkek kardeşinin çocuğu, yani geniş bir aileden gelen kendi yeğeni, daha sonra biyolojik ebeveynlerinin ailesiyle yakın ilişkileri sürdürmeye devam eder; yeni ebeveynleri de yakın ilişkileri sürdürdü.

Ailenin devamı esas olarak erkek çocukların varlığıyla ilişkilendirildiğinden, genellikle bir oğul çocuksuz bir aileye alınırdı. Ancak karı kocanın bir kızı evlat edindiği durumlar da vardı. Bu durumda, evlat edinen ebeveynlerinin varisi olurdu ve ailede yalnızca kızların (veya bir kızın) bulunması durumunda olduğu gibi aynı mekanizma yürütülürdü – kocasına göre öncelik durumu. Buna göre, eşlerin kocanın evine yerleşmesinde olduğu gibi, en küçük veya tek kızın kocasının yerleşmesi gerektiğini ve daha sonra bu evin sahibi olduğunu açıklıyor Andrei Şabaşov.

Bu arada, önemli bir ekleme: günümüzün büyükanne ve büyükbabaları, özellikle savaş sonrası zor yıllarda ve insanların yetersiz beslenmeden dolayı topluca öldüğü korkunç kıtlık yıllarında başkalarının çocuklarının evlat edinilmesi konusunda bu geleneğin nasıl yürütüldüğünü çok iyi hatırlıyorlar. O dönemde şefkatli Gagauzlar, “Kimsesiz (yabancı) çocuk yoktur” insani ilkesini uygulayarak, sadece ana babasız kalan akrabalarının çocuklarını değil, komşularının, hatta başka köylerin çocuklarını da ailelerine kabul ederlerdi.

Anne babasız kalan çocuklar zorunlu olarak en yakın akrabaları tarafından evlat ediniliyordu. Her aile, çoğunlukla büyük aileler, sayıca az olan – nadiren ebeveynlerini kaybeden bir akraba aile grubunun (aile-akrabalık grubu) parçası olduğundan, çocuğun yine de, geleneksel olarak az çok yakın akrabaları vardı. En azından geleneksel Gagauz toplumunda göz ardı edilmesi düşünülemeyecek olan kamuoyunun bu çocukları benimseme baskısı altındaydı.

Alena Vasilioglo arşivinden fotoğraf

Şabaşkov, belki de yetimlerin ebeveynlerini kaybettikten sonra tamamen yalnız bırakıldığı hiçbir vakanın olmadığını açıklıyor. Ancak diğer birçok halk gibi Gagauzlar da bazen bir yetimin imrenilecek olmayan konumuna dikkat çekmiştir. Gagauz atasözleri şöyle der: üüsüzün da kuytucuu – pılannar boyunda (“yetim ocağı çittedir”), “yetim hiç gülmez” vb.

Ebeveynler öldüyse ve geride çok sayıda çocuk bıraktıysa, o zaman büyük çocuklar genellikle küçük erkek ve kız kardeşlerini kendileri yetiştirebilecek yaştaydılar ve daha sonra vasi, hatta ebeveyn olarak davranıyor kardeşlerini yetiştiriyorlardı. Buna göre, statüleri ve küçük çocukların onlara karşı tutumu bir miktar değişirdi, ancak sıradan aile ilişkilerinde dedikleri gibi, büyük erkek ve kız kardeşlere aşinalık kesinlikle kabul edilemezdi.

Preview: Alena Vasilioglo arşivinden fotoğraf

Yazar: Nata Çebotari. Çeviri: Güllü Karanfil

Больше новостей

(Doc)В Молдове два колледжа и пять профучилищ объединят с другими учебными заведениями. Сотрудникам, которые останутся без работы, обещают выходное пособие

Семь учебных заведений в Бельцах, Единцах, Рышканах, Оргееве, Кишиневе и Гагаузии реорганизуют, чтобы объединить с другими колледжами и профессиональными училищами. Проект поглощения образовательных учреждений уже подготовило министерство просвещения. Кабмин

Read more >

Попшой о гибридных атаках: «Все, кто пытаются всеми правдами и неправдами дестабилизировать ситуацию, не смогут добиться своего»

С гибридными атаками Молдова сталкивает давно и часто, и связано это с желанием некоторых людей дестабилизировать ситуацию в стране. Такое мнение высказал министр иностранных дел

Read more >

В Молдове подорожает дизтопливо

Национальное агентство по регулированию в энергетике (НАРЭ) опубликовало в понедельник, 20 мая, новую максимальную стоимость основных нефтепродуктов стандартного типа, которая начнет действовать с завтрашнего дня.

Read more >